MUSTAFA KAMAL ATATÜRK: TÜRK DÜNYASININ ƏBƏDİ LIDERI I HİSSƏ

Giriş

Liderlik əsrlər boyu xalqların taleyini müəyyən edən həlledici faktorlardan biri olmuşdur. Tarixi sübut edir ki, dövlətin qurulmasında və oturuşmasında, onun qorumasında və inkişafında yalnız sosial-iqtisadi resurslar yetərli deyil. Milli iradənin formalaşmasına zəmin yaradan liderlik institutunun mövcudluğu da zəruri şərtdir. Tarix araşadırmaçıları qeyd edirlər ki, liderlik institutu yalnız siyasi idarəetmənin bir komponenti yox, milli identikliyin formalaşmasında, kollektiv iradənin səfərbər olunmasında və strateji istiqamətin müəyyən edilməsində fövqəladə rol oynayan fundamental amildir. Liderlik eyni zamanda milli təhlükəsizlik, mədəni davamlılıq və tarixi mövcudluq üçün də fundamental şərtdir. Digər tərəfdən liderlik təkcə fərdi keyfiyyətlər məcmusu deyil, həm də sosial institutdur. Bu institutun əsas vəzifələri isə kollektiv iradəni koordinasiya etmək, strateji qərarlar vermək, daxildəki ziddiyyətləri tənzimləmək və xarici təhdidlər qarşısında düzgün istiqamət göstərməkdir.
Lidersizlik isə siyasi sistemdə boşluq yaradaraq xalqın həm daxili, həm də xarici təhdidlər qarşısında müdafiəsiz qalmasına gətirib çıxarır. Lidersiz cəmiyyətlərdə ilk növbədə struktur boşluq yaradır. Bu zaman müxtəlif qruplaşmalar mərkəzi hakimiyyəti ələ keçirmək uğrunda rəqabətə girir, dövlət aparatında paralel mərkəzlər meydana çıxır və bununla da legitimlik itirilir. Lidersiz xalqlar öz iradələrini beynəlxalq aləmdə ifadə edə bilmədikləri üçün xarici güclərin diqtə etdiyi şərtlər daxilində yaşamaq məcburiyyətində qalır. Bu səbəbdən də lidersiz toplumlar çox zaman ya işğal olunur, ya da böyük dövlətlərin təsir orbitinə düşür. Orta əsrlərdə liderlik institutunu itirən türk, iran və slavyan mənşəli bir çox xalqlar böyük imperiyalar tərəfindən uduldu. Afrika və Amerikanın yerli xalqları məhz liderləri olmadıqları üçün kolonial güclərin təsiri altına keçdi. Yaxın Şərqdə bir sıra dövlətlərin qısaömürlü olması da məhz liderlik strukturlarının yoxluğu ilə bağlı idi. Nümunələrin hamısından hasil olan ortaq amil eynidir: Lidersizlik dövlətçiliyi məhv edir! Tarixi müşahidələr göstərir ki, hər xalqın inkişafında bir dönüş nöqtəsi olur — ya xilasedici lider doğular, ya xalq məhv olar. Yalnız xilasedici lider milli kimliyin yeni formulunu ortaya qoyur, parçalanmış xalqı birləşdirir, institusional dövlət qurur və strateji iradəni bərpa edir. Bir sözlə, Liderlik milli varlığın yenidən doğuluş mexanizmidir…
Liderlərə məxsus olan özəlliklərə diqqət edin. Məhz bu özəllikklər sayəsində onlar dünya dsüzənini dəyişməyə nail oldular.
1. Vizyoner düşüncə və strateji baxış-Tarixi dəyişən liderlərin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri uzaqgörənlikdir. Onlar yalnız cari vəziyyəti deyil, gələcəyin konturlarını da aydın görür, cəmiyyətin ehtiyaclarını qabaqlayırlar. Vizyoner lider mövcud reallığın məhdudiyyətlərini aşaraq gələcəkdə baş verə biləcək tendensiyaları və fors-major situasiyaları analiz edir, texnoloji, demoqrafik və geosiyasi dəyişiklikləri proqnozlaşdırır və bununla da cəmiyyətin hələ düşünmədiyi problemlərin həllini əvvəlcədən müəyyən etməyi bacarır. Lider Vizyon-Strategiya-Taktika üçülüyünü uzlaşdırmağa qadirdir. Vizyon-haraya gedirik?- strategiya-necə gedirik?-Taktika-nə etməliyik? suallarından ibarət olur. Bu sualların cavablarını liderlər dəqiq bilir və vizyonu sadə, aydın və inandırıcı şəkildə xalqa çatdırırlar. Unutmaq olmaz ki, vizyoner düşüncə və strateji baxış liderliyin iki sütunudur və bu keyfiyyətə malik olan lider yalnız dövrünün deyil, gələcəyin şəraitini hesablayan, institusional və sosial dəyişiklik yarada bilən, milli inkişafı idarə edən intellektual və siyasi iradə sahibi olur.
2. Qətiyyət və dəyişməz iradə- Böyük liderlər çox vaxt çətin şəraitdə qərar verməli olurlar. Onların uğuru, əksər hallarda, məhz inadkarlıq və sarsılmaz iradə ilə bağlıdır. Qətiyyət və dəyişməz iradə liderə ən çətin dövrlərdə dayanıqlılıq strateji hədəflərdə ardıcıllıq və cəmiyyət üçün təhlükəsizlik və sabitlik
yaratmaq imkanı verir. Bir məqamı da yazmağın faydalı olacağını düşünürəm. Qətiyyətin müdrikliklə, iradənin isə demokratik elementlərlə tamamlanması liderliyi həm güclü, həm də legitim edir. Uinston Çerçillin II Dünya müharibəsi zamanı “Heç vaxt təslim olmayın” çağırışı yalnız siyasi şüar deyil, tarixi qətiyyət nümunəsi idi. Belə liderlər üçün məqsəd təkcə qalib gəlmək deyil, həm də dəyərləri qorumaqdan ibarət olıur. 3. Xalqa təsir və inandırma qabiliyyəti- Kütlələri hərəkətə gətirmək bacarığı liderliyin ən vacib meyarıdır. Mahatma Qandinin zorakılıqsız müqavimət fəlsəfəsi Hindistan xalqını birləşdirdi və imperiya hakimiyyətinə son qoydu. Belə liderlər insan psixologiyasını dərindən anlayır, xalqın hisslərinə toxuna bilir. Onların natiqlik, empatiya və inandırma qabiliyyəti tarixi dəyişikliklərin mühərrikinə çevrilirdi. 4. Yenilikçilik və islahatçılıq ruhu- Tarixin dönüş nöqtələrində meydana çıxan liderlər adətən köhnə sistemləri dağıdaraq yenisini qururdular. I Pyotr Rusiyanı Qərb modeli əsasında modernləşdirməklə, onun sosial-iqtisadi strukturunu dəyişdirdi. Yenilikçilik, bu liderlərin düşüncə tərzində əsas element kimi yer alırdı. Onlar geriliyi qəbul etmir və dəyişiklik üçün riskə gedirdilər. 5. Əxlaqi və mənəvi dəyərlərə sadiqlik- Həqiqi liderlər yalnız gücə deyil, mənəvi dəyərlərə söykənirdilər. ABŞ-nin XVI prezidenti Abraham Lincoln köləliyin ləğvi uğrunda həyatını itirsə də, ədalət prinsipindən dönmədi. Cənubi Afrika Respublikasının ilk qaradərili prezidenti Nelson Mandela 27 il həbsdə qalsa da mübarizədən geri dönmədi. Onların mənəvi mövqeyi tarixdə dərin iz qoydu və liderliyin əxlaqi ölçüsünü formalaşdırdı. 6. Zamanın ruhunu anlama və tarixi fürsətdən yararlanmaq- Liderlərin gücü yalnız şəxsi keyfiyyətlərində deyil, həm də dövrün ictimai-siyasi reallığını düzgün qiymətləndirmək bacarığında idi. Hər dövrün öz imkanları və məhdudiyyətləri var. Böyük liderlər bu reallıqları düzgün oxuya bilirlər. Onlar zamanın ictimai enerjisini düzgün istiqamətə yönəltməyi bacarırlar. Məsələn Vladimir İliç Lenin və ya Bonapart Napoleon kimi liderlər mövcud xaos və böhran şəraitini tarixi dəyişiklik üçün fürsətə çevirdilər. Bu, situativ çevikliyin və siyasi realizmin təzahürüdür. Zamanın ruhunu anlama bacarığı liderin dəyişən şəraitə uyğun çevik davranmasını təmin edir. Ümumiləşdirsək, o nəticəyə gəlmək olar ki, tarixin axarını dəyişmiş liderlərin həyatı isbat etdi ki, böyük liderlik yalnız güc, vəzifə və ya natiqliklə ölçülmür. Onların əsl gücü vizionlarında, əxlaqi prinsiplərində və insanlara inamlarında özünü biruzə verir. Onlar mübarizə apardıqları dövrün məhsulu olsalar da, yaratdıqları dəyərlər zamanın fövqünə qalxaraq bəşəriyyətin ortaq mirasına çevrilmişdir. Belə liderlər insanlara təkcə “nə etməli” olduqlarını deyil, “nəyə inanmalı” olduqlarını da göstəriblər. Onların tarixdəki rolu həm də onu göstərir ki, liderlik – idarəetmə yox, istiqamətvermə sənətidir. Müasir dövrdə də liderlik anlayışının mahiyyəti dəyişsə də, bu tarixi şəxsiyyətlərin örnəkləri sübut edir ki, gələcəyi formalaşdırmaq üçün cəsarət, dəyərlər və vizyon hələ də ən vacib keyfiyyətlərdir...
Dünya tarixində bəzi dövlət başçıları, bəşəriyyətin siyasi, iqtisadi və mədəni inkişafına təsir etmiş, həm öz ölkələrində, həm də beynəlxalq səviyyədə dərin iz buraxmışdır. Tarixdə iz qoymuş dövlət başçıları yalnız yaşadıqları dövrün deyil, həm də gələcək nəsillərin siyasi və mənəvi kimliyinin müəyyən edilməsində müstəsna rol oynamışlar. Liderlər cəmiyyətin rifahını, dövlətin sabitliyini və beynəlxalq ədaləti ön planda tutmuş, xalqın maraqlarına yönəlmiş idarəetmə modelləri tətbiq etmişlər. Tarix boyunca dövlət başçıları cəmiyyətlərin taleyini, siyasi sistemlərin istiqamətini və beynəlxalq münasibətlərin xarakterini formalaşdıran əsas fiqurlar olmuşlar.
Məsələn, Antik dünyanın ən böyük fatehi sayılan və ilk imperiya modelini yaradan Makedoniyalı İsgəndər Yunan mədəniyyətini Asiyaya yaydı. Çinin imperatoru Qin Şi Xuandi Çin dövlətini birləşdirdi, Böyük Çin səddinin əsasını qoydu. Birinci Roma imperatoru Oktevian Avqust - Roma respublikasını imperiyaya çevirdi, imperiya idarə sisteminin bünövrəsini qoydu və Dövlət idarəetməsinin hüquqi - inzibati prinsiplərini formalaşdırdı. Frank kralı (Frank dövləti orta əsrlərdə mövcud olmuş dövlətdir və onun ərazisi müasir Avropa ölkələri, əsasən Fransa, Belçika, Niderland, Almaniya və İsveçrənin bir hissəsini əhatə edirdi.) I Karl (Böyük Karl) Avropa birliyinin ilkin nüvəsini formalaşdırdı. Avropa təhsil və idarə sistemlərinin formalaşmasına zəmin yaratdı. Çingiz Xan dünya tarixinin ən böyük quru imperiyasını qurmağa nail oldu. Sultan Mehmet Fateh Konstantinopolu fəth edərək Bizans imperiyasına son qoydu və bununla da Osmanlı İmperiyasını dünya gücünə çevirdi. XVI–XIX əsrlərdə I Yekaterina Rusiya imperiyasını Avropanın əsas gücünə çevirdi. I Pyotr islahatlar həyata keçirməklə Rusiyada Avropa tipli dövlət sistemi qurmağı başardı. I Yelizaveta İngiltərənin mədəni yüksəlişinə- elm, ədəbiyyat və ticarətin inkişafına nail oldu. Napoleon Bonapart Fransanı və Avropanı siyasi cəhətdən dəyişdirməklə müasir idarəetmə və hüquq sistemlərinin (Napoleon kodeksi) əsasını qoydu. Corc Vaşinqton ABŞ-ın ilk prezidenti kimi Amerikada müstəqillik hərəkatının simvoluna çevrildi. Abraham Linkoln ABŞ-da qul azadlığını elan etdi. XX əsrdə Uinston Çörçill II Dünya müharibəsindən Britaniyanı qalib kimi çıxmasını təmin etdi. İosif Stalin alman faşizmi üzərində qələbə çaldı, SSRİ-ni sənayeləşdirdi. Franklin D. Ruzvelt ABŞ-ı Böyük Depressiyadan xilas etdi. Hindistanın müstəqillik hərəkatının lideri Mahatma Qandi zorakılıqsız mübarizənin simvoluna çevrildi. Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürk islahatlarla müasir Türk dövlətinin əsasını qoydu. Cümhuriyyətin banisi olaraq dünyəvi və müasir idarəetməni bərqərar etdi. Şarl de Qoll müasir Fransa Respublikasının memarı olaraq tarixə keçdi və Fransa siyasətində müstəqil xəttin bünövrəsini qoydu.
Müasir dövrdə -XXI əsrdə Nelson Mandela Aparteid rejiminə qarşı mübarizənin simvolu və Cənubi Afrikanın birləşdirici lideri oldu. Almaniya kansleri Angela Merkel XXI əsrin ən güclü və və nüfuzlu qadın liderlərindən biri olaraq Avropa Birliyinin siyasi dayağı idi. Dünya Anqela Merkeli liderliyi sayəsində “Avropa Birliyinin kansleri” hesab etdi. Si Tsinpin fövqəladə islahatlara nail olmaqla Çin Xalq Respublikasının gücünü beynəlxalq səviyyədə qat-qat artıran lider kimi tanındı...
Bu liderlər ideyaları, islahatları, müharibə və sülh siyasətləri, eləcə də bəşəriyyətə təsirləri ilə tarixdə silinməz iz buraxmış şəxslərdir. Bəziləri dünyanı dəyişdirən qəhrəmanlar, bəziləri isə faciəvi səhvlərin müəllifləri kimi xatırlanır.
Məhz liderlərin sayəsində tarixdə mədəni inteqrasiyanın, siyasi sabitliyin və təhsil sistemlərinin əsası qoyuldu, dünya miqyasında siyasi və mədəni üfüqlər genişləndi, dövlət idarəçiliyində müasirlik və qanunçuluq prinsipləri tətbiq olundu. XX əsrdə Mustafa Kamal Atatürk, Franklin D. Ruzvelt, Mahatma Qandi və Nelson Mandela kimi simalar insan hüquqları, milli azadlıq və modernləşmə proseslərində tarixi dönüş nöqtəsi yaratdılar. Onların fəaliyyəti yalnız milli miqyasda deyil, qlobal səviyyədə demokratik idarəetmə modellərinin formalaşmasına təsir etdi. Qeyd etmək lazımdır ki, tarixdə iz qoymuş dövlət başçıları yalnız hərbi və iqtisadi gücləri ilə deyil, intellektual, mənəvi və idarəetmə bacarıqları, şəxsi keyfiyyətləri ilə də yadda qaldı.
Liderlər bir çoxu xalqlarının rifahını yüksəltmiş, dövlətin legitimliyini gücləndirmiş və insan mərkəzli siyasət aparmışlar.
Türk və Avropa liderlərinin təcrübəsi göstərir ki, dövlətin uzunömürlülüyü və gücü liderin vizyonu, ədaləti və islahatçılıq iradəsi ilə sıx bağlıdır. Yuxarıda qeyd olundu, bəşər tarixinin hər bir mərhələsində cəmiyyətlərin inkişaf istiqamətini, dövlətlərin taleyini və qlobal nizamın formalaşmasını müəyyən edən liderlər olmuşdur. Bu şəxslər yalnız siyasi hakimiyyət sahibi deyil, həm də ideya, əxlaq və dəyişiklik simvolu kimi yadda qalıb. Tarixin axarını dəyişən liderlərin özəllikləri onların düşüncə tərzində, davranışlarında, qərarvermə üsullarında və xalqa təsir bacarığında özünü göstərir. Belə liderlər, istər Mustafa Kamal Atatürk kimi islahatçı, Nelson Mandela kimi azadlıq simvolu, istərsə də Bonapart Napoleon kimi strateq olsun, bəşəriyyətin taleyinə yön verən əsas güc mərkəzlərinə çevrilmişlər...
Qürurvericidir ki, adlarını çəkdiyim liderlər arasında Mustafa Kamal Atatürkün özəl bir yeri olduğunu dünya qəbul edir. Liderlik özəllikləri onu yalnız Türkiyənin deyil, həm də dünyanın ən böyük dövlət xadimlərindən biri etmişdir. Onun rəhbərliyi altında Osmanlı imperiyasının dağılmasından sonra müasir, demokratik və dünyəvi bir dövlətin – Türkiyə Cümhuriyyətinin əsası qoyuldu. Atatürk hadisələrə yalnız cari vəziyyətin prizmasından deyil, gələcəyin perspektivindən baxırdı. O, hələ Birinci Dünya müharibəsi illərində Osmanlı imperiyasının çökməsini proqnozlaşdırır, yeni bir dövlətin əsasının mütləq və mütləq xalq iradəsinə söykənməli olduğunu düşünürdü.
Milli Mübarizə hərəkatı başlayarkən onun “Ya istiqlal, ya ölüm!” şüarı strateji baxışının ifadəsi idi. Mustafa Kamal Atatürk qərar qəbulunda tərəddüd etməyən, risqə getməkdən çəkinməyən lider idi. O, çətin şəraitdə belə, prinsipial mövqeyindən dönmürdü. Alçaldıcı Sevr müqaviləsinin qəbul edilməsinə qarşı çıxaraq, xalqı ruhlandıraraq yeni bir milli müqavimət hərəkatı qurması onun qətiyyətinin bariz nümunəsidir. O, hərbi və siyasi məsələlərdə analitik düşünmə qabiliyyəti ilə seçilirdi. Hərbi Akademiyada aldığı mükəmməl təhsil və praktiki təcrübə onu həm strateq, həm də siyasi nəzəriyyəçi etmişdi. Mustafa Kamal Atatürk məhz zəkası və analitik təfəkkürü sayəsində bir çox döyüşdə ordunun qələbəsini təmin etmişdir. Bu qələbələrə çatmasında əsas faktor Atatürkün lider kimi xalqla arasında mənəvi bağ yarada bilməsi idi. O, mənsub olduğu xalqın ehtiyaclarını, düşüncəsini və duyğularını dərindən anlayır, xalqın hansı potensiala malik olduğunu düzgün müəyyən etdiyi üçün və Türkün vətən sevgisini, özgür yaşamını, istiqlal düşüncəsinə böyük önəm verərək islahatlarını yalnız bu reallıqlar üzərində qururdu.
Onun liderliyinin əsasında dominant olaraq modernləşmə və yeniləşmə ideyası dayanırdı. Mustafa Kamal Atatürk dövlət, təhsil, hüquq, mədəniyyət və iqtisadi sahələrdə köklü islahatlar həyata keçirdi. Xilafətin ləğvi, qadınlara səsvermə hüququnun verilməsi, latın əlifbasına keçid və təhsilin dünyəviləşdirilməsi bu yeniliklərin əsas göstəriciləridir. Atatürk üçün liderlik şəxsi maraqlara deyil, xalqın rifahına xidmət etmək idi. Bu fikrin təsdiqi üçün xüsusi olaraq qeyd etmək gərəkdir ki, Mustyafa Kamal Atatürk vəzifədə olduğu müddətdə şəxsi mənfəət güdməmiş, sadə həyat tərzi ilə örnək olmuşdur. Bu barədə bir az ətraflı yazmaq qənaətindəyəm.
XX əsrin ilk yarısında dövlət quruculuğu proseslərinin transformasiyaya uğradığı bir dövrdə Mustafa Kamal Atatürk yalnız hərbi və siyasi lider kimi deyil, həm də dövlət idarəçiliyində etik prinsiplərin formalaşdırıcısı kimi ön plana çıxdı. Onun dövlət xəzinəsinə münasibətdə sərgilədiyi nümunəvi davranış- şəxsi varlanmadan imtina etməsi, rəsmi imkanlardan özünə sərvət toplamaq məqsədilə istifadə etməməsi və tam əksinə, mal varlığını dövlətə bağışlaması - Türkiyə Respublikasının siyasi mədəniyyətinin təməllərindən birini təşkil edir. Diqqət edin, Atatürk siyasi liderliyə gəldiyi zaman Türkiyə Birinci Dünya Müharibəsinin, Sevr müqaviləsinin, İstiqlal savaşının, qtisadi tənəzzül və infrastruktur dağıntılarının ağır nəticələrini yaşayırdı. Belə şəraitdə dövlət resursları son dərəcə məhdud idi və yeni qurulmuş dövlətin mövcud imkanlarla yönəldilməsi strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Atatürk bu reallığı nəzərə alaraq dövlət vəsaitinin hər qəpiyinin milli dirçəliş prosesinə xidmət etməsi prinsipini formalaşdırdı. Bu, onun siyasi idarəçilik fəlsəfəsinin nüvəsini təşkil edirdi. Bir çox siyasi liderin əksinə olaraq Mustafa Kamal Atatürk dövlət büdcəsindən şəxsi xərclər üçün istifadə etmədi. O, rəsmi qonaqlıqlar və diplomatik ziyafətlər üçün belə çox vaxt şəxsi vəsaitini xərcləyirdi. Arxiv sənədləri göstərir ki, Atatürk prezidentlik dövründə şəxsi gəlir və xərclərinin hesabatını aparır, dövlət büdcəsinə müdaxilə etmir və lüks həyat tərzi üçün heç bir dövlət imkanı tələb etmirdi. Bir sıra dövlət başçılarından fərqli olaraq Atatürkün nə İsveçrə, nə də digər Avropa maliyyə mərkəzlərində gizli bank hesabının olduğuna dair heç bir fakt yoxdur. Bu, Atatürkün müasirləri, tarixçilər və onun bioqrafiyasını araşdıranlar tərəfindən dəfələrlə vurğulanmışdır.
“Dövlət malı müqəddəsdir” prinsipini əsas götürən Atatürkün dövlət malına münasibəti onun siyasi liderlik etikasının ayrılmaz hissəsi idi. O, Osmanlı saray mədəniyyətindən miras qalan israfçılığı, saray zənginliyini və şəxsi varidatı dövlət imkanları ilə artırmaq praktikasını qətiyyətlə rədd etdi. Atatürkün nəzərində dövlət adamı üçün əsas meyar şəxsi sərvət deyil, milli məsuliyyət idi. Bu çərçivədə o, dövlət adamının davranış kodeksi kimi aşağıdakı prinsipləri formalaşdırmışdı: 1. Şəffaflıq – dövlət vəsaitinin istifadəsində informasiyanın açıq olması. 2. Qənaət – dövlət resurslarının rasional idarə olunması. 3. Fədakarlıq – şəxsi mənfəət deyil, dövlət və xalqın rifahını üstün tutmaq. 4. Hesabat – siyasi liderlərin fəaliyyətinin cəmiyyət qarşısında cavabdeh olması...
Atatürkün şəxsi nümunəsi yalnız etik davranış deyil, həm də institusional miras yaratmışdır. Onun resurslardan sui-istifadəyə qarşı sərt yanaşması nəticəsində yeni yaradılmış respublika bürokratiyasında maliyyə intizamının, dövlət büdcəsinin şəffaflığının, dövlət rəhbərlərinin varlanmasını məhdudlaşdıran normativ mədəniyyətin formalaşmasının və korrupsiya əleyhinə idarəçilik ənənəsinin bünövrəsi qoyuldu. Bu baxımdan Atatürkün şəxsi davranışı yalnız fərdi xüsusiyyət deyil, dövlətçiliyin təməl prinsiplərindən birinə çevrilmiş bir praktikadır. Müasir dünya tarixçilərindən Hindistan əsilli Amerika tarixçisi Feroz Ahmad, Hollandiyalı tarixçi və türkoloq Erik Jan Zürcher, ingilis Endrü Manqo və digərləri Mustafa Kamal Atatürkü dövlət imkanlarından şəxsi qazanc üçün istifadə etməyən nadir siyasi liderlərdən biri kimi qiymətləndirirlər. Endrü Manqo qeyd edirdi ki, Atatürkün var-dövlətlə maraqlanmaması onun siyasi legitimliyini gücləndirən əsas faktor idi. Erik Jan Zürcher isə yazır ki, Atatürkün şəxsi sərvətdən uzaq olması yeni respublikanın siyasi mədəniyyətinin korrupsiyadan təmiz başlanmasına imkan yaratdı. Atatürkün dövlət xəzinəsinə kəm baxmaması və şəxsi sərvət toplamaqdan imtinası onun liderliyinin mühüm sütunlarından biridir. Bu xüsusiyyət yalnız şəxsi mənəvi keyfiyyətin göstəricisi deyil, həm də dövlət quruculuğunda etik-institusional mədəniyyətin formalaşdırıcı amilidir.
Onun davranışı sübut edir ki, siyasi liderin gücü var-dövlətdə deyil, dövlətin rifahı naminə göstərdiyi prinsipiallıq və fədakarlıqda ölçülür. Belə bir düşüncəyə malik böyük şəxsiyyətin ölümündən əvvəl mal varlığına dair ilginc vəsiyyəti mənəvi prizmadan çox dəyərlidir. Atatürk 1937-ci ildə özünə məxsus olan əmlakı dövlətə hədiyyə etdi. Bu addım yalnız şəxsi fədakarlıq yox, həm də siyasi etika nümunəsi idi. O, siyasəti bir karyera və ya şəxsi gəlir mənbəyi kimi deyil, milli dirçəliş missiyası kimi qəbul edirdi. Onun dövründə dövlətin bütün imkanları savaşdan çıxmış yoxsul bir xalqın ayağa qalxması üçün səfərbər olunmuşdu. Bu səbəbdən də Mustafa Kamal Atatürk heç vaxt imkanlarından şəxsi mülkiyyət toplamaq məqsədilə istifadə etmədi. Xüsusi olaraq vurğulamaqda fayda var, Atatürkün bu prinsipial mövqeyi modern Türkiyə Cumhuriyyətinin siyasi mədəniyyətinin təməl daşı olaraq həm tarixi, həm də müasir kontekstdə əhəmiyyətini qorumaqda davam edir. Atatürkün şəxsi sərvət toplamaqdan imtina etməsi onun liderlik legitimliyini gücləndirən əsas amillərdəndir. O, dövlət başçısı kimi öz nümunəsi ilə göstərdi ki, dövlətə xidmət şəxsi varlanma vasitəsi deyil, əksinə, millətin rifahı naminə fədakarlıq tələb edən tarixi məsuliyyətdir. Atatürk üçün dövlət malı müqəddəs idi. Osmanlı sultanlarının lüks yaşam tərzinə alışmış kütlələrə yeni respublika dəyərlərini göstərmək üçün “dövlət adamı israf etməz” prinsipini siyasi mədəniyyətin təməli etdi...
Mustafa Kamal Atatürk bir çox liderlərdən fərqli olaraq fikirlərini aydın, məntiqli və təsirli şəkildə ifadə edən natiq idi. Xalqla ünsiyyətdə səmimi, aydın və maarifçi ton seçir, qarşısındakıları inandırmağı bacarırdı. “Nutuk” əsəri onun liderlik üslubunun və inandırma bacarığının ən parlaq nümunəsidir. Atatürk üçün milli kimlik və istiqlal müqəddəs idi. O, “Türk millətini müasir sivilizasiyalar səviyyəsinə çıxarmaq” məqsədini həyatının əsas vəzifəsinə çevirmişdi. “Mənim ən böyük əsərim Türkiyə Cümhuriyyətidir!” deməklə Atatürk öz kimliyini ortaya qoydu. Atatürk həm zəka, prinsipiallıq, uzaqgörənlik, həm də xalq sevgisi və yenilik ruhu ilə seçilən lider idi.
Onun liderlik modeli təkcə Türkiyə üçün deyil, bütün dünya liderləri üçün idarəetmə və dövlət quruculuğu nümunəsi sayılır...
Türk dünyasının siyasi, mədəni və mənəvi inkişafında mühüm rol oynamış şəxsiyyətlər çoxdur. Lakin bu şəxsiyyətlər arasında Mustafa Kamal Atatürk xüsusi yer tutur. O, yalnız Türkiyə Cümhuriyyətinin banisi kimi deyil, həm də bütün türk xalqlarının müstəqillik arzularını gerçəkləşdirən, milli özünüdərk prosesinə istiqamət verən lider kimi tarixə düşmüşdür. Atatürkün ideyaları təkcə bir dövlətin deyil, bütöv bir mədəni-siyasi coğrafiyanın inkişafına yönəlmiş universal dəyərlər sistemini əks etdirir. Mustafa Kamal Atatürkün liderlik fenomeni onun şəxsiyyətində birləşən zəka, uzaqgörənlik və milli məsuliyyət kimi keyfiyyətlərlə izah olunur. XX əsrin əvvəllərində Osmanlı imperiyasının zəifləməsi, imperialist qüvvələrin bölgədə hökmranlıq etməyə çalışdığı dövrdə Atatürk türk xalqına azadlıq və müstəqillik ideyasını aşıladı. Onun rəhbərliyi ilə başlanan İstiqlal mübarizəsi yalnız hərbi qələbə deyil, həm də ideoloji və mənəvi dirçəliş idi...
Mustafa Kamal Atatürk milli dövlət quruluşunu formalaşdırarkən türk kimliyini mərkəzə aldı. Lakin onu dar mənada deyil, ümumtürk dəyərləri ilə zənginləşdirdi. Onun "Türk milləti çalışqandır, zəkalıdır" və "Yurdda sülh, cahanda sülh" kimi fikirləri həm milli həm də beynəlxalq səviyyədə sabitlik, əməkdaşlıq və tərəqqi prinsiplərinə əsaslanan yeni bir dünya görüşü yaratdı. Ən başlıcası isə Atatürk maarifçilik ideyalarını inkişaf etdirərək türk xalqlarının gələcəyini elm və təhsilin üstünlüyündə görürdü. Onun həyata keçirdiyi islahatlar- yeni əlifbanın qəbulu, təhsil sisteminin yenilənməsi, qadın hüquqlarının tanınması və dünyəvi idarəçilik prinsiplərinin tətbiqi – türk dünyası üçün modernləşmə modelinə çevrildi. Bu baxımdan, Atatürkün liderliyi coğrafi sərhədləri aşaraq türk dünyasının bütün bölgələrində mənəvi ilham mənbəyinə çevrilmişdir. Təsadüfi deyil ki, bu gün belə Mərkəzi Asiyadan Qafqaza, Anadoludan Balkanlara qədər türk xalqları onun ideyalarında milli birlik, tərəqqi və müstəqilliyin rəmzini görür...
Mustafa Kamal Atatürk türk dünyasının tarixində yalnız bir dövlət başçısı deyil, əbədi lider kimi dəyərləndirilməlidir. Çünki onun qurduğu ideoloji sistem – milli müstəqillik, dünyəvilik və tərəqqi prinsipləri – bu gün də türk dövlətlərinin inkişaf strategiyalarına istiqamət verir. Atatürk göstərdi ki, müasirliklə milli dəyərlər arasında harmoniya mümkündür və bu harmoniya yalnız elm, zəhmət və milli birlik sayəsində qoruna bilər. Bu səbəbdən Atatürk sadəcə Türkiyənin deyil, bütün türk dünyasının əbədi lideri və mənəvi yolgöstərəni kimi tarixdə qalmaqda davam edir və əbədiyyən davam edəcək də. Mustafa Kamal Atatürk Qurtuluş savaşında milli birliyi təmin edən nadir lider, döyüş meydanlarında əfsanəvi sərkərdə, dövlət quran böyük siyasətçi və millətin simasını dəyişən qüdrətli bir islahatçıdır. Bu keyfiyyətləri ilə onun bəşər tarixinə məlum olan ən böyük dövlət liderlərindən biri olduğuna şübhə yoxdur. Onun qəhrəmanlıq və yüksək insani keyfiyyətlərə ən yüksək səviyyədə malik olması ilə dünya tarixçiləri, ziyalıları tərəddüd etmədən razılaşırlar...
Tarixin böyük şəxsiyyətləri ilə müqayisə edildikdə Mustafa Kamal Atatürkün müxtəlif aspektlərdə aşkar üstünlüyü nəzərə çarpır. Əvvəla, bütün bu dahilərdən üstün olan odur ki, Atatürk həm fikir, həm də əməl adamıydı. O, şəxsiyyətində ideya və hərəkəti birləşdirən lider idi. Onun düşüncələrinin mahiyyətini təşkil edən dünyagörüş bütün doqmatik elementlərdən uzaq olan rasional dünyagörüşdür. Reallıqlardan qaynaqlanan, problemlər qarşısında ağıl və elmin rəhbərliyini qəbul edən bu realist dünyagörüş həm Türkiyə Qurtuluş Savaşının, həm də ondan sonra gələn müasirləşmə proqramlarının əsasını təşkil etdi. Məhz bu realist baxış sayəsində Türkiyə Cümhuriyyəti sivil dünya dövlətləri arasında layiqli yer tutmağa müvəffəq oldu.
Mustafa Kamal Atatürk millətin tarixi yolunu dəyişdirə biləcək xidmətləri sayəsində hərbi və siyasi qələbələri ilə ölkəni uçurumun kənarından xilas etdi. O, inandığı ideyanı hər cür çətinliklərə baxmayaraq həyata keçirdi. “Ya istiqlal, ya ölüm!” Dünyada öz şüarı ilə Milli Mübarizəni qazanan, sonra isə yeni kimliyi ilə müasir millət və dövlət yaradan şəxsiyyətlər azdır. Atatürkün içində olduğu şərtləri dəyərləndirmək və maneələri aradan qaldırmaqla əldə etdiyi böyük müvəffəqiyyət onun fərqli xüsusiyyətini qabarıq göstərir.
Heç bir tərəddüd etmədən demək mümkündür ki, Atatürk təkcə türk cəmiyyətində modernləşməyə ehtiyac gördüyünə görə deyil, həm də bu modernləşməni ən qısa zamanda həyata keçirməyin yolunu göstərdiyinə və nəhayət, modernləşməyə mane olan amilləri cəsarətlə aradan qaldırdığına görə böyük liderdir. Əslində Mustafa Kamal Atatürk “Müasir Türkiyənin qurucusu” ünvanını da məhz bu böyüklüyündən alıb.
Mustafa Kamal Atatürk hər şeyin bitdiyi düşünülən ən çətin şərtlərdə belə türk millətinə olan inam hissinin itirilməməsi lazım olduğunu öz işi ilə sübut etmiş milli qəhrəmandır. Atatürk həqiqət adamı idi. O, sağlam düşüncəli və dərrakəli bir insan olaraq nə qərar verdisə, həmişə türk millətinə və dövlətə sərfəli olanı seçdi. Atatürk mübarizəsinin əvvəlindən sonuna qədər türk millətinin yüksək keyfiyyətlərinə güvəndi. Və qazanılan hər bir qələbənin millətin işi olduğunu bildirdi. O, bütün islahatlarını, proqramlarını millət sevgisi üzərində qurmuş, qüdrətli şəxsiyyəti və həqiqəti dərk etməyə əsaslanan inandırıcı gücü ilə xalqı arxasınca apara bilən lider olduğunu göstərdi.
Mustafa Kamal Atatürk yaradıcısı olduğu Türk İnqilabını dilə gətirərkən demişdir: "Bu inqilab yüksək humanitar idealla birləşmiş vətənpərvərlik əsəridir.” O, yaratdığı inqilabın sadiq yaradıcısı kimi dünyaya açıq ürəklə, səmimiyyətlə, dostluqla baxırdı. Doğrudan da, “Türkəm” deyən nə xoşbəxtdir!” şüarı ilə qəlblərdə milli inamı gücləndirən Atatürk həm də insanlıq idealının, insan sevgisinin simvolu idi. Təsadüfi deyil ki, o, "Düşmənləriniz kimdir?"sualına belə cavab verirdi: "Biz heç kimin düşməni deyilik, biz ancaq insanlığa düşmən olanların düşməniyik!" Tamamilə milli xarakter daşıyan “Atatürk İnqilabı” məhz bu humanist cəhəti ilə də bütün bəşəriyyətin heyranlığını çəkməkdə davam edir. Atatürk insani dəyərlərə səmimi və böyük hörmət bəsləyirdi. O, bütün bəşəriyyətin əsrlər boyu tərif etdiyi fəzilətləri şəxsiyyətində cəm etməyə nail oldu. Onun həyatı boyu etdiyi hərəkətlər məhz bu fəzilətlərdən irəli gəlirdi. Məsələn, müzəffər Baş Komandan kimi İzmirə girdiyi gün qarşısına səpələnmiş düşmən bayrağını görüb, “Bayraq bir millətin istiqlal nişanəsidir, düşmənimiz olsa belə ona hörmət etməliyik” dedi və onu yerdən qaldırdı...